چهارشنبه ۱۰ تير ۱۳۸۸
ساعت ۱۰:۲۵
|
|
درباره قربانی رد پای خون نشریه خیمه؛ مناسک- محمدامین خوانساری:اگر بخواهیم همگام با رد پای خونین «قربانی» گامی برداریم، به وضوح میتوان نشانهای از آن را در تمام زندگی بشر، بهويژه در تاريخ ادیان يافت.
|
در اينجا باید برای این پرسش جوابی بیابیم که چه بر سر ادیان مختلف آمده که قربانی کردن را روشی برای قرب به ماروایشان ميدانند؟ در این رهگذر میتوان گذاری بر نخستین قربانی مکتب انبیا داشت؛ آنجا که فرزندان آدم امر به قربانی کردن شدند: «وَ اتْلُ عَلَيهِْمْ نَبَأَ ابْنىَْ ءَادَمَ بِالْحَقِّ إِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ أَحَدِهِمَا وَ لَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الاَْخَرِ قَالَ لَأَقْتُلَنَّكَ قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِين»۱.
در نهایت میتوان بازخوانی تازهای از آخرین برنامة الهی کرد که راز و رمز صحة اسلام بر این سنت چیست؟ چه رمزی در این قربانی وجود دارد که باید خونش در حجـ‹الاسلام ریخته شود تا صاحب قربانی بازگشتی به سوی خداوند داشته باشد و پیام عید را درک کند؟ همینطور در ذبح یک حیوان برای مولود مسلمان چه بهرهای است که اسلام بر عقیقه کردن برای مولود تأکید کرده است؟ در این میان سرمنشأ عقیدة مردم بر این خون ریختنها چیست که قربانی کردن را نوشدارویی برای مشکلات میدانند و به واسطة نذر کردن و صدقه دادن قربانیای، طلب خیر و برکت ميکنند؟
وجه ماندگاری این سنت چیست؟ سنتی که در هر عصر و تمدنی نشانی از آن را میتوان یافت. هرچند قربانی کردن در فراز و فرود تاریخ، رنگها و آداب مختلفی را تجربه کرده است، اما با این وجود، همچنان به عنوان یکی از آداب و رسوم آیینی مطرح است و عقیدهها بر پشت آن استوارند.
«قربانی» در لغت
«قربان» به ضم و کسر «ق»، مصدر «قرب»، به معنی نزدیک شدن است. «قربانی» نیز که از همین ریشه است، به معنی نزدیکی انسان به خدا از طریق اقدام به ذبح یا نحر یک حیوان است. طریحی، ذیل کلمة قربانی در مجمعالبحرین آورده است: «القربان ما یقصد به القرب من رحمـ‹ الله من اعمال البر»؛ «قربانی، هر کار نیک و پسندیدهای است که انسان به وسیلة آن بخواهد به رحمت خدا نزدیک شود.»
پس آنچه از رسول اکرم (ص) دربارة فضیلت نماز آمده که «الصّلا›ُ قُرْبانُ كلِّ تَقِيٍ» که معني آن را در اين حديث ميتوانيم جويا شويم: «إِنَّ الأَتْقِياءَ من الناس يَتَقَرَّبونَ بها إِلى اللّه تعالى أَي يَطْلُبون القُرْبَ منه»۲. از اين دو حديث متوجه ميشويم، آنچه وسيلة قرب پرهیزگاران از مردم به خداوند بوده، نماز است که توسط آن مقام قرب الهی را طلب کنند.
همینطور دهخدا «قربان» را نزد فارسیزبانان عبارت از: «چیزی که در راه خدای تعالی تصدق کنند و بدان به خدای تعالی تقرب جویند» ميداند.
«قربانی» در ملل پیشین
«قربانی» در اصطلاح کلی علم ادیان عبارت است از:
«گرفتن جان موجود زنده (اعم از انسان، حیوان یا نبات) از راه کشتن، سوزاندن، دفن کردن یا خوردن، به منظور تقرب یافتن نزد قوای ماورایی»
آیین قربانی در میان ادیان، ریشهای کهن دارد. این آیین در مراسم و اوقات خاص در میان قبایل با وجوه و کیفیات مختلف رواج داشته است؛ به طوری که میتوان ادعا کرد، در میان تمامی ادیان به نوعی مسئله «قربانی» وجود داشته است.
در قرآن کریم با اشاره به قدمت این سنت در میان امتهاي پیشین آمده: «وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنسَكاً لِّيَذْكُرُواْ اسْمَ اللَّهِ عَلىَ مَا رَزَقَهُم مِّن بَهِيمَةِ الْأَنْعَام...»۴۳؛ «براى هر امتى رسم قربانى كردنى نهاديم تا بدان سبب كه خدا از چارپايان روزيشان داده است، نام او را بر زبان رانند...» مراد از «منسک» در اين آیه، «الموضوع الذی یذبح فیه»۴ موضع و جایگاه قربانی است و به قرینة «لیذکروا اسم الله» میتوان گفت که مراد، خصوص قربانی در عبادات است.
بدین ترتیب قرآن نشان میدهد که مراسم و تشریفات قربانی، برای تقرب به خدا در میان امتهای پیشین هم بوده و به نوعی آنها هم موظف به انجام این دستور بودهاند؛ مثلاً در عهد موسی (ع) تورات دربارة قربانی، میگوید: «پس موسی آمده تا همة سخنان خداوند و همة این احکام را به قوم بازگفت... و موسی بامدادان برخاسته مذبحی در پای کوه و دوازده ستون، موافق دوازده سبط اسرائیل بنا نهاد و بعضی از جوانان بنیاسرائیل را فرستاد و قربانیهای سوختنی گذرانید و قربانیهای سلامتی از گاوان را برای خداوند ذبح کردند و موسی نصف خون را گرفته در لگنها ریخت و نصف خون در مذبح پاشید.»۵
در جای دیگر تورات آمده: «با چه چیز به حضور خداوند بیایم؟... آیا با قربانیهای سوختنی و با گوسالههای یکساله به حضور وی بیایم؟ آیا خداوند از هزارها قوچ و از دههزارها نهر روغن راضی خواهد شد؟»۶
در باب فتوحات ذوالقرنین آمده است که: «پس وارد شام شد و از آنجا به قصد سرکوبی بنیاسرائیل به طرف بیتالمقدس رفت و در قربانگاه (مذبح) آنجا قربانی کرد.»۷
اقسام قربانی در ملل پیشین
اگر بخواهیم نگاه گستردهتری به آیین قربانی در میان قومیتهای مختلف بیندازیم، باید نگاهی به اقسام قربانی داشته باشیم. آیین قربانی در ملل مختلف گاهی به واسطة «خون» انجام میشد، گاهی نيز خون در آن نقشی نداشت و «غیر خونی» بوده است. اگر قربانی به واسطة خون باید انجام میگرفت، در بعضی از ملل به واسطة قربانی کردن انسانها برگزار میشد؛ یعنی انسانها در قربانگاه.
«جان ناس» پس از آنکه معتقد است «سلتها»۸ را بررسی میکند، میگوید: «سلتها انسان را به اين دليل قرباني ميکردند که در برابر الهههاي خود، به اصطلاح حقشناسی و شکرگزاری کرده باشند و آنها را به ازدیاد نعم، برکات و فراوانی محصولات تشویق کنند. بنابراين قربانیهایی که برای این مقصود برمیگزیدند، گاهی از ميان زنان، اطفال و خردسالان بوده و گاهی اسرای جنگی یا دزدان، راهزنان و آدمکشان که آنها را میگرفتند، میبستند و به پیشوایان دینی و کاهنان تسلیم میکردند.»۹
قربانی انسان حتی در میان ستارهپرستان و خورشیدپرستان هم رایج بوده است. از منذر بن نعمان، سلطان «حیره» نقل شده که برای ستارة «زهره» انسان قربانی میکرد. همچنین در میان طوائف عرب هم قربانی آدمیان معمول بوده؛ از جمله، زمانی که در غارت و جنگ بر حریفان پیروز میشدند و آنان را به اسارت میگرفتند، به عنوان شکرانة غلبه بر اسرا آنان را قربانی میکردند.۱۰
قصد قربانی کردن اسماعیل به وسیلة ابراهیم نیز از بقایای قربانی انسانی و منشأ تحول آن به قربانی حیوانی است. هرچند به طور کل نمیتوان نکات نهفته در امر به قربانی اسماعیل و تبدیل در آن امر را دانست، اما شاید این تبدیل، ادامة روند تبلیغی ابراهیم بوده (که سعی میکرد با روندی تبدیلی مردمان عصر خود را نسبت به اکرام به آدمیان و اکرام به حیات آدمی ترغیب کند) تا به قومش بفهماند که قربانی انسان بر خلاف میل و ارادة خداوند است و امر خداوند به ذبح فرزند هم، تنها به جهت امتحان ابراهیم (ع) بوده است.
در کتاب تاریخ جامع ادیان دربارة قربانی حیوانات آمده است: «از جمله عمل قربانی آریانهای باستان، انواع چهارپایان و حیوانات بود و در آن قربانی اسب چون خیلی گرانبها بوده از همه مهمتر و مؤثرتر شمرده میشد.» «رابرت سون اسمیت» باستانشناس آورده است: «قربانی کردن حیوانات در مذبح، یک قسمت از اسامی از آداب مذهبی در کیشهای باستانی بوده، به نحوی که میتوان آن را به وسیلة عمل بسیار عام و با تأثیر مشابه توضیح داد... تردیدی نیست که قربانیهای حیوانی قدیمتر از انواع دیگر بوده و در ازمنة باستان فقط حیوانات را قربانی میکردند که خون و گوشت آنها به وسیلة خدا و پرستندگان او به طور مشترک به مصرف میرسید.»۱۱
دو نوع قربانی به نامهای «فرع» و «عتیره» که یادگار بتپرستی بود، لغو شد.۱۲ اما قربانی «غیر خونی» را میتوان در قالب نذوری مانند شیر، عسل، روغنهای نباتی، آرد، سبزیها، میوهها، گلها و انواع مایعات ذکر کرد. در یونان هر آنچه که دارای قیمت بود؛ مانند مجسمه، نقاشی و لوازم زندگی بدون استثنا برای قربانی انتخاب میشد. قرآن مجید از ماجرای نذر اعراب جاهلی که از زراعت و چهارپایان سهمی برای بتها قرار میدادند، میگوید: «وَ جَعَلُواْ لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعَمِ نَصِيبًا فَقَالُواْ هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هَاذَا لِشرَُكاَئنَا...»۱۳
گاهی قربانی «غیر خونی»، حیوانی بود که در بیابان رها میشد؛ مثلاً اعراب پیش از اسلام به تقلید از پیشینیان، به عنوان تقرب به بتها حیوانات را وقف عام کرده و آنها را در بیابان رها میکردند. از جملة این موقوفات میتوان بحیره، سائبه، وصیله و حام را نام برد که هر کدام نوعی از حیوانات اهلی هستند که در زمان جاهلیت استفاده از آنها ممنوع بود و باید رها میشدند. قرآن، قرب به خداوند را از راههای صحیح و معقول معرفی کرد و این نوع نذرها را ممنوع اعلام کرد: «مَا جَعَلَ اللَّهُ مِن بحَِيرَةٍ وَ لَا سَائبَةٍ وَ لَا وَصِيلَةٍ وَ لَا حَامٍ وَ لَاكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُواْ يَفْترَُونَ عَلىَ اللَّهِ الْكَذِبَ وَ أَكْثرَُهُمْ لَا يَعْقِلُون»۱۴
کیفیت قربانی در ملل پیشین
کیفیت قربانی در میان ملل و ادیان مختلف در سطح و اندازة ذهنیشان نسبت به ماورایشان بود. نگاه گروهی محدود به زندگی روزمره بود و خالقشان را در سطح مادیات میپنداشتند. به همين جهت با فراهم کردن غذا و سایر لوازم زندگی و برطرف کردن نیازهای مادی، سعی در جلب رضایت او داشتند. دستهای دیگر برای بهرهمندی از فضايل خدایان، آنها را قربانی کرده و میخوردند. تعدادی نیز ارزاق عمومی مردم را با همة نیازهایی که داشتند، به عنوان قربانی به آتش میکشاندند تا که شاید بوی سوختگی آن به مشامشان برسد و مرحمتی به آنها داشته باشند.
قربانی در اسلام
اسلام، سنت قرباني کردن را با شرايط و آدابي خاص پذيرفت و ترغيب کرد. در قرآن کریم ذیل آیات مربوط به حج، سخن از اين سنت آمده تا مهر تأییدی بر این آیین الهی از جانب اسلام باشد. سخنان اسلام و آیات قرآن در باب قربانی بر دو محور قرار دارد:
۱- پیراستن غبار شرک و خرافات از این سنت موحدانه
۲- نشان دادن روح و حقیقت این سنت الهی
خرافهزدایی از قربانی
همانطور که بنای اولیة هر آیین الهی مبارزه با خرافهپرستی و زدودن شرک و توهمپرستی است، اسلام هم با سنتهای جاهلانه و ستمکارانة زمان خویش به مبارزه برخاست؛ مثلاً دربارة قربانی آدمیان، حکم قتل نفس داد و آن را از گناهان کبیره برشمرده، قصاص را مجازات آن دانست. اعمالی از قبیل سوزاندن، دفن کردن گوشت تقدیمي یا خون قربانی را به خدایان که در ادیان و اقوام دیگر دنبال میشد، نفی کرد.
قرآن میگوید: «... فَاجْتَنِبُواْ الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَنِ وَ اجْتَنِبُواْ قَوْلَ الزُّور»؛ «از پلیدیها (از بتها) اجتناب کنید و از سخن باطل و بیاساس بپرهیزید.»15 رسم عرب جاهلی این بود که در هنگام قربانی، نام بتها را میبردند. مطابق این آیة شریفه خداوند امر به دوری از شرک و پلیدی میدهد. خداوند متعال در آیة شریفة «لَن يَنَالَ اللَّهَ لحُُومُهَا وَ لَا دِمَاؤُهَا وَ لَاكِن يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنكُمْ...»16 خط بطلانی بر تمام خرافهپرستیهایی که همراه این سنت الهی بود، کشید.
در گذشته، شیوة جاهلی بر این بود که پس از نحر یا ذبح قربانی، کعبه را به خون قربانی آلوده میکردند و قسمتی از گوشت آن را بر خانة کعبه میآویختند تا خداوند آن را قبول کند.17 در کتاب «تاریخ العرب قبل الاسلام» آمده: «خون قربانی را به عنوان تیمن و تبرک و ادامة فتح و ظفر بر سر و روی خویش میمالیدند و گاه نیز پدرانی بر اثر پیشآمدهایی نذر میکردند تا یکی از فرزندان خود را قربانی کنند.»۱۸
اما اسلام، حرمت خاصی برای قربانی لحاظ کرد و در طرد آن سنت زشت جاهلی بیان داشت: «هرگز گوشت و خون قربانیها به خدا نمیرسد، لیکن تقوای شماست که به خدا میرسد.» در تفسیر نمونه با اشاره به شأن نزول آیه که در مورد اعمال زشت اعراب جاهلی و پاشیدن خون قربانی بر سر بتها و دیوار کعبه است، آمده: «متأسفانه هنوز این رسم جاهلی در بعضی از مناطق وجود دارد که هرگاه به خاطر ساختن خانهای قربانی میکنند، خون آن را بر سقف و دیوار آن خانه میپاشند و حتی در ساختمان بعضی از مساجد نیز این عمل زشت و خرافی را که مایة آلودگی مسجد است، انجام میدهند که باید مسلمانان بیدار، شدیداً با آن مبارزه کنند.»۱۹
فلسفه قربانی در اسلام
قربانی در حج
اگر بخواهیم به دنبال فلسفة قربانی در اسلام باشیم، باید به دنبال اولین ذابح نفس رفت؛ ذابحی که هر ساله هزاران حاجی میخواهند از او بیاموزند تا عود و بازگشتی از نفسشان به سوی صاحبش داشته باشند. بازگشت به ابراهیم (ع) آنگاه که حجت بر او تمام شد، داشته باشیم. آنگاه که او را «فدیناه بذبح عظیم» بخشیدند تا خلیلا... شود، بايد «زینت حیاتش» را فدای معبودش ميکرد.
هرساله در دهم ذیالحجه در سرزمین وحی، نمایشی عظیم از قربانی یادآور آن ذبح عظیم ابراهیم (ع) است. زائران خانة خدا هرساله با قربانی کردن، خاطرة اخلاص و استواری ایمان و فداکاری حضرت ابراهیم (ع) را در دلها زنده میسازند و از این رهگذر به یکدیگر درس فداکاری و مبارزه با جهاد نفس میدهند. حاجیان، خود میدانند که این مناسک و شعائر، مقدس هستند و تقدیس هریک از این شعائر به واسطة آن شعور و شعار نهفتهای که دارند، است. آنکه ندای «یناله التقوی منکم»20 را شنیده، میداند که تقوی را به بها میدهند نه به بهانه. شاید همین تقوی و رسیدن به آن، سبب شده که روز قربانی را حج اکبر بخوانند.۲۱
به همین جهت امام صادق (ع) فرمود: «چون قربانیات را خریدی آن را رو به قبله کرده، نحر کن یا سرش را ببر و بگو «وجهت وجهی للذی فطر السموات والارض حنفیفاً مسلماً و ما انا من المشرکین انا صلاتی و نسکی و محیای و مماتی لله رب العالمین لا شریک له و بذلک امرت و انا من المسلمین اللهم منک و لک بسم الله و بالله و الله اکبر».۲۲ زیرا قربانی با تقوایی که در آن غیر معبود باشد؛ دیده نمیشود. شایسته است که به واسطة ذبح خود به خداوند نائل شود. اگر حجگذار با این حقیقت، نفس سرکش خود را ذبح کند، ذابحی میشود که توانسته «گلوی دیو طمع» را ببرد، حجابها را کنار زند و او هم میتواند «خلیلالله» شود.
اطعام
قربانی، علاوه بر جنبههای معنوی آن، جنبههای مادی بسیاری هم دارد. در آیات شریفة قرآن، علاوه بر «یناله التقوی منکم» آیاتی مانند «... َ أَطْعِمُواْ الْبَائسَ الْفَقِير»۲۳و آیة «... َ أَطْعِمُواْ الْقَانِعَ وَ الْمُعْتر...»۲۴ آمده است. رفع نیاز مستحقان و هدیه به همسایگان و استفادة خانواده هم از جمله مصارف قربانی است: «عن ابیجمیله عن ابیعبدالله (ع) قال: سألته عن لحم الاضاحی. فقال: کان علی بن الحسین و ابنه محمد علیهما السلام یتصدقان بالثلث علی جیرانهما و بثلث علی المساکین و ثلث یمسکانه لاهل البیتم.»۲۵امام باقر (ع) فرمود: «ان الله عزوجل یحب الطعام واراقه الدماء»؛ «خدای سبحان قربانی کردن را دوست دارد.»۲۶
در کتاب ذررالاخبار در ضمن خطابی که از سوی خدای متعال به خاتمالانبیا (ص) آمده «...امتهای گذشته قربانی خود را تا بیتالمقدس بر دوش میکشیدند و از هرکس پذیرفته میشد، بر قربانیاش آتش میفرستادیم تا آن را فراگیرد و اگر از او نمیپذیرفتیم، محروم و ناامید برمیگشت و قربانی امت تو را در شکم فقرا و مساکین آن قرار دادم. پس از هرکس پذیرفتم، ثوابش را چند برابر گرداندم و اگر از او نپذیرفتم، به واسطة آن، عقوبات و مجازات دنیا را از او برداشتم و این را از امت تو برداشتم و حال آنکه از سختیها و مشقات سابق بوده است.»۲۷
از مجموع روایات میتوان یکی از منافع قربانی را در اطعام آن دانست و عادت عرف را در نذر و قربانی کردن در مراسم مختلف را باید در اطعام و خشنودی الهیای که از آن برداشت میشود، داشت.
شکرگزاری
در سورة کوثر، خداوند پس از اعطای کوثر به پیامبر اسلام (ص) از ایشان در مقابل این خیر کثیر، نماز و قربانی طلب میکند. علامه طباطبایی در تفسیر این آیه آوردهاند: «از ظاهر و سیاق اینکه صرف فاء بر سر این جمله (فصل لربک وانحر) درآمده، استفاده میشود که امر به نماز و نحر شتر متفرع بر جملة (انا اعطیناک الکوثر) شده و از باب شکر نعمت است؛ پس چنین معنا میدهد: «حال که بر تو منت نهادیم و خیر کثیرت دادیم، این نعمت را با نماز و نحر شکرگزاری کن.»»۲۸ پس مطابق این آیه یکی از راههای سپاس از رحمت و نعمت الهی، قربانی کردن است.
عقیقه
عقیقه، سنتی مؤکد است که مطابق آن گوسفندی را در روز هفتم برای فرزند به دنیا آمده، قربانی میکنند و مقداری را به قابله و باقی را اطعام و صدقه میدهند. تأکید بر سنت عقیقه به حدی است که علمایی همچون سید مرتضی، ابن جنید و شیخ طوسی آن را واجب دانستهاند. نقل است که پیامبر (ص) بعد از اینکه به نبوت رسیدهاند، از جانب نفس خود عقیقه کرده و به جهت عقیقة حسن (ع) و حسین (ع)، دو قوچ ذبح کردند.۲۹ ادعیهای که در هنگام ذبح عقیقه وارد شده، در جهت سلامتی و حفظ مولودند.
«اللهم لحمها بلحمه و دمها بدمه و عظمها بعظمه اللهم اجعلنا وقآءً لآل محمد علیه و آله السلام»
همچنین این دعا که از خداوند درخواست میکند، به واسطة ذبح این حیوان، شیطان را از آنها دور کند: «بسم الله و الحمد لله اکبر ایمانا بالله و ثناء علی رسول الله صلی الله علیه و آله اللهم اخسأ عنا الشیطان الرجیم والحمد لله رب العالمین»
اسلام در این خون ریختن و قربانی کردن، فضیلتی قرار داده است. میتوان ملاکهای مختلفی براي فضیلتي که در عقیقه ذکر شده، آورد؛ از جمله صدقه، اطعام، دعوت مؤمنان و ... که همة اینها موجب تأکید اسلام بر عقیقه میشوند و اینکه «هر مولودی در گرو عقیقهاش نهاده شده است.»
حفظ از شرور
در کتاب «ثوابالاعمال و عقابالاعمال» در ذیل «ثواب قربانی و اطعام برای بنا» آمده است: «امام صادق (ع) از پدرانشان روایت کردهاند که رسول خدا (ص) فرمود: «کسی که خانهای برای خود ساخت و گوسفندی فربه قربانی کرد و از گوشت آن بینوایان را طعام داد و گفت: «اللهم اذحر عنی موده الجن والانس والشیاطین و بارک لی فی بنائی»؛ «پروردگارا جنیان متمرد و آدمیان نافرمان و شیاطین را از من دور ساز و این خانه را بر من مبارک کن.» آنچه بخواهد به او میدهند.»» طبق این روایت، نفس خونریزی و قربانی کردن و اطعام آن سبب دور شدن از شر شیطان و جن و انس شده و سبب مبارک شدن و خوشیمن بودن ساختمان میشود و در پایان دعا آمده: «اعطی ما سال»؛ «(به سبب این قربانی) به او بدهند، آنچه درخواست ميکند.»
سخن آخر
تمام آنچه در باب قربانی آمد، این حقیقت را روشن ساخت که در این سنت الهی، خیر و برکتی است و در طول زندگی بشری، پای ثابت اظهار بندگی بوده است. هرچند در طول تاریخ، همراه با این سنت الهی، خرافههایی آمده و رفته، اما نمیتوان اساس آن را منکر شد. خداوند متعال اسباب قربش را در قربانی کردن آماده کرده تا بندة او با آگاهی به حقیقت آن و از روی شعور، رنگ قربت به خود گیرد. البته در کنار حکمتهای الهی و معنوی که در این قرب وجود دارد، اساس ظاهری و مادی بنده هم فراموش نشده است. ذابح به واسطة قربانی، هم جرعهای از معرفت را میچشد و هم گامی در جهت بهبودی زندگی مادی برداشته است. «اللهم تقبل منا»
پینوشت
۱- مائده، آیة ۲۷
۲- لسانالعرب، ذیل کلمة قرب، ابنمنظور
۳- حج، آیه ۳۴
۴- مجمعالبحرین
۵- سفر خروج، باب ۲۴
۶- میکا نبی، باب ۶
۷- ترجمة المیزان، ج ۱۳، ص ۵۲۸
۸- سلتها گروهی از قبائل قدیم بودند که برای نخستین بار در آلمان و فرانسه یافت شدند.
۹- تاریخ جامع ادیان، ترجمة علیاصغر حکمت، ص ۷۷
۱۰- تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج ۱، ص ۴۴۳
۱۱- توتم و تابو، ترجمة محمدعلی خنجی، ص ۱۸۴
۱۲- اسلام و جاهلیت، ص ۲۸۰
۱۳- انعام، آیه ۱۳۶
۱۴- مائده، آیه ۱۰۳
۱۵- حج، آیه ۳۰
۱۶- حج، آیه ۳۷
۱۷- بحارالانوار، ج ۶۷، ص ۲۷۵
۱۸- همان، ج ۵، ص ۲۰۷
۱۹- همان، ج ۱۴، ص ۱۱۰
۲۰- حج، آیه ۳۷
۲۱- وسايلالشیعه، ج ۱۰، صص ۸۸-۸۶
۲۲- همان، صص ۱۳۸-۱۳۷
۲۳- حج، آیه ۲۸
۲۴- حج، آیه ۳۶
۲۵- عللالشرایع، باب ۱۷۸
۲۶-وسائلالشیعه، ج ۱۶، ص ۳۷۴
۲۷- دررالاخبار، تاریخ پیامبر، منتخبات جزء ۱۶
۲۸- ترجمة تفسیر المیزان، ج ۲۰
۲۹- معانی الاخبار، ج ۱، باب ۳۲
منابع
۱- قرآن مجید
۲- مفاتیحالجنان، شیخ عباس قمی
۳- تفسیر المیزان، علامه طباطبایی
۴- تفسیر نمونه، آیتا... ناصر مکارم شیرازی
۵- لغتنامة دهخدا
۶- مجمعالبحرین، فخرالدین طریحی
۷- لسان العرب، ابنمنظور
۸- وسايلالشیعه، شیخ حر عاملی
۹- بحارالانوار، علامه مجلسی
۱۰- عللالشرایع، شیخ صدوق
۱۱- ثوابالاعمال و عقابالاعمال، شیخ صدوق
۱۲- معانیالاخبار، شیخ صدوق
۱۳- صهبای حج، علامه جوادی آملی
۱۴- تاریخ انبیا، سید هاشم رسولی محلاتی
۱۵- تاریخ جامع ادیان، جان ناس، ترجمة علی اصغر حکمت
۱۶- تاریخ تمدن، ویل دورانت، ترجمة احمد آرام
۱۷- توتم و تابو، زیگموند فروید، ترجمة محمدعلی خنجی
۱۸- اسلام و جاهلیت، دکتر نوری
۱۹- تاریخ العرب قبل الاسلام، دکتر جواد علی
