پايگاه خبری خيمه - رسانه و نقش آن در ترويج مناسک دينی

امروز پرسش بنیادین از نسبت ارتباطات و دین، به پرسشی فراگیر در سطح محافل علمی مرتبط با حوزه ارتباطات مبدل شده است؛ اگر ساحت دین را قابل تقسیم به ساحات اندیشگی و اعتقادی، اخلاقی و مناسکی فرض نماییم، و حوزه‌ی ارتباطات را نیز به ابعاد ارتباطات درون فردی (interpersonal)، میان‌فردی آن‌گاه پرسش اساسی از نسبت ارتباطات و دین بسط و تفصیل بیشتری می‌یابد.

با عنایت به آن که یکی از عینی‌ترین جلوه‌های ظهور دین در سطح جوامع بشری، جلوه‌های آیینی و مناسکی است و از آن‌جا که این سنخ آشکارگری دین، نوعاً به صورت مراسم‌های اجتماعی معین می گردد، حوزه‌ی ارتباطات جمعی در قالب رسانه‌های جمعی (mass media)، اعم از رسانه‌های جمعی مکتوب چون کتاب، روزنامه، مجله و رسانه‌های الکترونیکی چون رادیو، تلویزیون و وب و نیز رسانه‌های فوتوگرافیک (phptpgrafic) چون فیلم، ظهور حداکثری در نظام‌های اجتماعی و فرهنگی گوناگون پیدا کرده است، لذا یکی از پرسش‌های مهم و تفصیل یافته در ذیل پرسش بنیادین از نسبت ارتباطات و دین، سئوال از نسبت رسانه‌های جمعی و مناسک آیین‌های دینی است.

برخی از نظریه‌پردازان حوزه‌ی ارتباطات بر اساس دیدگاه «امیل دورکیم» (جامعه‌شناس معروف) مناسک دینی را در وهله‌ی اول کمک به بقای نظام اجتماعی و تقویت هنجارها می‌دانند و بر آنند که رسانه‌های جمعی از طریق رسانش مضامین آیینی و مناسکی، زمینه‌های انسجام اجتماعی، همگرایی و همنوایی آحاد انسانی را بیشتر فراهم می‌کنند.

از دیگر دیدگاه‌های قابل توجه در خصوص نسبت رسانه و مناسک دینی، چارچوب تحلیل ترنر (1974) می‌باشد؛ او معتقد است که هر آداب و مناسکی شامل سه مرحله است: مرحله‌ی اول که در آن شرکت کنندگان در مراسم، از زندگی روزمره خویش منفصل و منفک می‌شوند.

مرحله‌ی دوم، مرحله‌ی آستانه‌ای است که طی آن تصورات قبلی افراد درباره‌ی نظم اجتماعی به حالت تعلیق درمی‌آید و به مقوله‌ی بازتاب و توجه به تحول و تغییر، امکان ظهور می‌دهد.

مرحله‌ی سوم مرحله‌ی الحاق مجدد است که طی آن شرکت کنندگان در مراسم مستعد منزلت و موقعیتی جدید در زندگی اجتماعی می‌شوند.

ترنر اعتقاد دارد که رسانه‌ها افراد را وارد مرحله‌ی آستانه‌ای می‌کنند که طی آن از زندگی روزمره خود فاصله می‌گیرند و برای تحول آمادگی پیدا می‌کنند؛ این امر موجب می‌شود که مناسک دینی و مراسم عبادی در جامعه نقش خلاق داشته باشند و نقش محافظه‌کارانه ایفا نکنند.

یکی از ملاحظات مهم در خصوص بررسی نسبت رسانه و مناسک دینی آن است که چون در برپایی مناسک دینی نقش نهادها و ساختارهای دینی پررنگ می‌شود، ناخودآگاه ابعاد جمعی باعث بازخواهی فرایندهای اجتماعی از جمله جامعه‌پذیری، هویت‌یابی و کنش‌های کلامی و ارتباطی گردیده و در عمل کارکردهای دین در نظام اجتماعی توسعه می‌یابد.

بدیهی است رسانه به مثابه مکانیسم، نقش قابل اعتنایی در گسترش و نهادینه‌سازی نقش اجتماعی دینم در مقایسه با نقش صرفاً فردی دین خواهد داشت؛ اما یکی از آسیب‌های محتمل و جدی در خصوص آیینی کردن و مناسکی کردن دین، تفکیک مفهوم مقدس از نامقدس است.

به عبارتی هرگاه دین به منزله‌ی مناسک دینی در «گاه» و «جای» معینی در نظام اجتماعی دانسته شود، مفاهیم مقدس و نامقدس بازتولید می‌گردد؛ در چنین شرایطی زمینه برای محدودین اثرگذاری دین در ساحات مختلف اجتماعی فراهم می‌آید.

در حالی که اگر مناسک دینی صرفاً به منزله‌ی تجلی نمادین برخی از فعالیت‌های مؤمنان قلمداد گردد و نشانگر کیفیت ارتباطات اجتماعی باشد و نه کمیت آن، به تدریج نقش اسطورگی، سمبولیک بودن و نظامی از راز و رمز بودن آن، به نفع نقش اجتماعی، واقعی و اثرگذار آن تقلیل یافته و مفهوم قداست حداکثری تلقی می‌گردد. به عبارتی آیین‌ها و مناسک در جهت توسعه کارکردهای خود به کلیه‌ی ساحات ارتباطات انسانی جهش می‌یابد.

رسانه‌های جمعی از طریق برجسته‌سازی نقش الگویی، واقعی، اجتماعی و اثرگذار مناسک دینی و کاهش نقش اسطورگی، سمبلیک، رمزگونه و تزئینی و فردی دین باعث بازتعریف مفهوم قداست و از بین بردن تمایز مقدس ـ نامقدس در فرایندهای اجتماعی می‌گردند. همان تمایزی که موجد و موجب عقیم شدن دین در نظام کاپیتالیستی مغرب‌زمین و پاره‌ای ادیان غیر ابراهیمی در مشرق‌زمین گردیده است.

* دکتر روح‌الله احمدزاده کرمانی، عضو هیأت علمی گروه ارتباطات اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی تهران شرق و رئیس دانشکده خبر است.